Bắc Kạn là tỉnh miền núi phía bắc có nhiều dân tộc thiểu số sinh sống; có hồ Ba Bể là danh lam thắng cảnh nổi tiếng của nước ta; là tỉnh miền núi của miền đông bắc bộ, có vị trí quan trọng nằm giữ trung tâm căn cứ đại Việt Bắc. phía bắc giáp Cao Bằng, nam giáp Thái Nguyên, đông giáp Lạng Sơn, tây giáp Tuyên Quang, một góc tây bắc gần kề với Hà Giang. Là một trong những tỉnh miền núi với những quần sơn đá vôi, trong tổng diện tích 4795,54km, chỉ có 6% dành cho đất nông nghiệp. Đất đồi rừng ở Bắc Kạn chiếm 80% diện tích.
Vào thời đại các vua Hùng dựng nước, Bắc Kạn thuộc bộ Vũ Định ( một trong 15 bộ của nước Văn Lang). Dưới thời đường đây gọi là đất châu Võ Nga, thời Lý Bắc Kạn thuộc châu Thái Nguyên, rồi châu Vũ Lạc, và sau đó là trấn Thái Nguyên đời Trần. Năm 1466, đất Bắc Kạn thuộc Thái Nguyên Thừa tuyên, Năm 1490 phủ Thông Hoá (gồm huyện Cảm Hoá và châu Bạch Thông) thuộc xứ Thái Nguyên đất Bắc Kạn, năm 1831 trấn Thái Nguyên đổi thành tỉnh, Bắc kạn về cơ bản vẫn là phủ Thông Hoá, tỉnh Thái Nguyên. Năm 1900, toàn quyền Đông Dương ra nghị định lấy phần đất thuộc phủ Thông Hoá thành tỉnh Bắc kạn gồm các châu Bạch Thông, Chợ Rã, Thông Hoá (sau đổi thành Na Rì), Cảm Hoá (sau đổi thành Ngân Sơn).
Năm 1901, thị xãc Bắc Kạn đồng thời là tỉnh lỵ và châu lỵ châu Bạch Thông được thành lập. năm 1965, tỉnh Bắc Thái được thành lập trên cơ sở hợp nhất hai tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn. Năm 1967, Hội đồng Chính phủ ra Quyết định số 50-CP đặt thị xã Bắc Kạn thành thị trấn Bắc Kạn trực thuộc huyện Bạc Thông. Tiếp theo đó, ngày 12/1978, kỳ họp thứ 4 Quốc hội khoá VI nước cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam phân định địa giới giữa Bắc Thái và Cao Bằng, tách 2 huyện Ngân Sơn và Chợ Rã thuộc tỉnh Bắc Thái nhập vào tỉnh Cao Bằng.
Để đáp ứng yêu cầu và nguyện vọng của nhân dân các dân tộc và yêu cầu sự nghiệp cách mạng trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, ngày 6/11/1996, Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam khoá IX , kỳ họp thứ 10 đã phê chuẩn việc chia tỉnh Bắc Kạn thành hai tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn được tái lập. các huyện Ngân Sơn, Ba Bể (Chợ Rã) được tái nhập lại. Tháng 8/1989, thành lập thêm huyện Chợ Mới.
Tháng 8/1943, Chi bộ Đảng Phùng Chí Kiên được thành lập trực tiếp chỉ đạo việc thành lập khu. Hội nghị thành lập khu được tổ chức với sự tham gia của đại biểu Việt Minh Cao Bằng và Bắc Kạn, trong đó có 150 đại biểu người Dao. Để ghi lại những kết quả đạt được, đồng thời góp phần giáo dục tinh thần yêu nước, truyền thống cách mạng của quê hương cho thế hệ hôm nay và mai sau, Ban Thường vụ Tỉnh uỷ đã chỉ đạo tổ chức biên soạn, xuất bản cuốn sách “Lịch sử Đảng bộ tỉnh Bắc Kạn tập I)”.
Thực hiện Nghị quyết số 202/2025/QH15, ngày 12/6/2025 của Quốc hội về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, từ ngày 01/7/2025, tỉnh Thái Nguyên và tỉnh Bắc Kạn hợp nhất thành một tỉnh mới lấy tên là tỉnh Thái Nguyên. Ban Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh ủy Thái Nguyên trân trọng giới thiệu cuốn sách “Lịch sử Đảng bộ tỉnh Bắc Kạn tập I)” tới đông đảo bạn đọc trong và ngoài tỉnh./.
Trà Giang